W malowniczym zakątku Małopolski, u stóp Beskidu Niskiego, znajduje się jedno z najbardziej autentycznych miejsc przybliżających życie dawnych mieszkańców Pogórza – Skansen w Szymbarku. To wyjątkowe muzeum na wolnym powietrzu gromadzi drewniane zabudowania z XVIII, XIX i początku XX wieku, przenosząc zwiedzających w czasy, gdy codzienność toczyła się w rytmie natury i tradycji.
Skansen w Szymbarku pełni nie tylko funkcję muzealną – to żywa lekcja historii i kultury, która z roku na rok przyciąga coraz więcej turystów, fotografów i miłośników etnografii. Stanowi ważny punkt na mapie turystyki kulturowej regionu, ukazując bogactwo architektoniczne, społeczne i duchowe dziedzictwo Pogórzan – jednej z najbardziej charakterystycznych grup etnograficznych południowej Polski.
Historia Skansenu Wsi Pogórzańskiej
Skansen Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku powstał z potrzeby ocalenia od zapomnienia unikatowej kultury ludowej Pogórzan – grupy etnograficznej zamieszkującej tereny południowej Małopolski. Jego utworzenie było odpowiedzią na postępującą modernizację wsi i zanik tradycyjnych form życia oraz budownictwa. Inicjatorem idei skansenu i jego patronem duchowym był prof. Roman Reinfuss – wybitny etnograf i znawca kultury ludowej Karpat, który przez lata dokumentował życie i zwyczaje społeczności wiejskich.
Zgromadzone na terenie skansenu obiekty pochodzą głównie z XIX i początku XX wieku i zostały przeniesione z okolicznych miejscowości. Wśród nich znajdują się m.in. chałupy mieszkalne, stodoły, spichlerze, wiatraki, piec garncarski, olejarnia oraz różnorodne budynki gospodarcze. Dzięki starannemu odtworzeniu detali architektonicznych i wyposażenia wnętrz, zwiedzający mogą zobaczyć, jak wyglądało codzienne życie na Pogórzu przed epoką elektryfikacji i maszyn rolniczych.
Skansen w Szymbarku – najciekawsze obiekty
Na terenie Skansenu Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku znajduje się kilkanaście zabytkowych budynków, które tworzą zwartą, malowniczą wieś z przeszłości. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują tradycyjne drewniane chałupy mieszkalne, które odtworzono z dużą dbałością o detale – zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne. Zwiedzający mogą zajrzeć do izb, kuchni i komór, gdzie zgromadzono autentyczne sprzęty codziennego użytku, meble i dekoracje.
Warto zobaczyć również drewniane wiatraki typu koźlak, które dawniej służyły do mielenia zboża, a dziś stanowią unikatowy przykład dawnej technologii. Piec garncarski i olejarnia przybliżają dawne rzemiosło wiejskie, podobnie jak studnia z żurawiem czy pasieka z zabytkowymi ulami.
Skansen wzbogacony jest o liczne budynki gospodarcze, takie jak stajnie, stodoły i spichlerze, które uzupełniają obraz samowystarczalnej wsi pogórzańskiej. Ich rozkład przestrzenny i funkcjonalność doskonale oddają logikę życia na wsi sprzed ponad stu lat.
Dwór Gładyszów i drewniany dworek z Gorlic
Tuż obok skansenu znajduje się imponujący renesansowy dwór obronny rodu Gładyszów, wzniesiony około 1560 roku. To jedna z najlepiej zachowanych budowli tego typu w regionie – trzykondygnacyjna, z charakterystycznymi narożnymi alkierzami, wewnętrznymi kominkami i śladami dawnych polichromii. Obiekt ten doskonale uzupełnia ekspozycję skansenu, oferując szerszy kontekst historyczny i ukazując życie szlachty w kontrze do chłopskiej codzienności.
W bezpośrednim sąsiedztwie dworu przeniesiono również drewniany dworek z Gorlic, pochodzący z lat 20. XX wieku. Stanął on na miejscu dawnego, nieistniejącego już modrzewiowego dworku, wpisując się w krajobraz kulturowy i stanowiąc ciekawe uzupełnienie skansenowej ekspozycji. Oba obiekty pozwalają lepiej zrozumieć społeczne i majątkowe zróżnicowanie dawnych mieszkańców regionu oraz ewolucję architektury ziemiańskiej.
Dlaczego warto odwiedzić Szymbark?
Szymbark to niewielka miejscowość, która dzięki wyjątkowemu połączeniu historii, kultury i pięknego krajobrazu zyskuje coraz większą popularność wśród turystów. Skansen Wsi Pogórzańskiej to nie tylko gratka dla pasjonatów etnografii, ale również doskonałe miejsce na rodzinny spacer, edukacyjną wycieczkę szkolną czy plener fotograficzny. Atmosfera dawnej wsi, cisza, zapach drewna i wyjątkowa architektura pozwalają przenieść się w czasie i na chwilę odetchnąć od współczesnego zgiełku.
W pobliżu skansenu warto odwiedzić wspomniany dwór Gładyszów, a także pobliski kościół drewniany pw. Matki Bożej Szkaplerznej z XVII wieku. Miłośnicy przyrody znajdą tu również szlaki spacerowe i rowerowe prowadzące wzdłuż rzeki Ropy i przez łagodne wzgórza Beskidu Niskiego.
Skansen pełni ważną funkcję edukacyjną – organizowane są tutaj warsztaty rzemiosła ludowego, lekcje muzealne, pokazy dawnych technik rolniczych i sezonowe wydarzenia folklorystyczne. Dla rodzin z dziećmi przygotowano interaktywne atrakcje, które pozwalają młodszym zwiedzającym poznać historię w angażujący sposób.
Praktyczne informacje:
Dojazd: Szymbark znajduje się około 10 km na południe od Gorlic; łatwy dojazd samochodem z drogi wojewódzkiej nr 977.
Godziny otwarcia: zmienne w zależności od sezonu – aktualne informacje warto sprawdzić na stronie internetowej Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów.
Bilety: dostępne są bilety normalne, ulgowe oraz rodzinne; w wybrane dni wstęp może być bezpłatny.